TWIL #80: Van Arts du Cirque tot Stapel Stenen

Elke zondag deel ik mijn TWIL (This Week I Learned). Hierin schrijf ik een paar dingen op die me die week zijn opgevallen. Een detail in het landschap. Een fragment uit de geschiedenis. Iets dat me even deed stilstaan.

Waarom Frankrijk vol staat met piepkleine circussen

Zit op een camping in Douarnenez, en voor de zoveelste keer deze vakantie rijden we langs zo’n haastig opgezette tent. Klein, verweerd doek, een naam op het canvas die je nooit eerder zag. Ik vroeg me hardop af waarom Frankrijk daar zo vol van zit, en het antwoord bleek dieper te zitten dan ik dacht.

In Nederland is een circus een uitzondering, iets voor de kerstvakantie. In Frankrijk is het een doorlopende traditie die nooit is weggeëbd. Honderden kleine familiecircussen trekken elke zomer van camping naar camping. Vaak is het letterlijk één familie die al generaties in dezelfde piste staat, en elke afsplitsing levert weer een nieuwe naam op een nieuw stuk canvas op.

Dat verklaart ook de troosteloze kant ervan. Twee caravans, een handjevol eenden, een pony, geen leeuw of olifant meer te bekennen. Frankrijk faseert wilde dieren in reizende circussen uit, en voor de kleintjes die het al moesten hebben van een paar tientallen bezoekers per avond, is dat vaak het verschil tussen net overleven en stoppen. Toch heeft die karigheid iets ontwapenends. Een eend die door een hoepeltje waggelt raakt je op een manier die een miljoenenshow nooit zal doen.

Wat ik niet wist: dezelfde gesloten familiecultuur werd in Frankrijk zelf ook doorbroken, en dat leverde een hele nieuwe kunstvorm op.

• 1806, dynastieën zoals de Fratellini’s domineren de piste in Parijs, kennis blijft strikt binnen de familie
• 1974, Annie Fratellini en Pierre Étaix openen de eerste circusschool van Europa voor iedereen, niet alleen voor circuskinderen
• vanaf die tijd bestaat de officiële term l’art du cirque, het vak als erkende kunstdiscipline
• 1981, de Franse staat begint het circus als kunstvorm te subsidiëren
• jaren tachtig, Archaos en Cirque Plume breken met losse nummertjes en maken er één doorlopend verhaal van, le nouveau cirque
• recent, de Unesco plaatst de Franse fêtes foraines op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed

Wat me bijblijft: hetzelfde land dat het circus ooit tot een familiegeheim maakte, heeft het inmiddels tot officiële kunst en werelderfgoed verheven. Twee caravans en vijf eenden langs de weg dragen die hele geschiedenis met zich mee, ook al zien ze er zelf allesbehalve indrukwekkend uit.

Een stapel stenen

Tweede camping van deze vakantie, in de baai van Térénez. We zitten er zowat tegen een heuvel aan geplakt, en op die heuvel ligt iets wat op het eerste gezicht een lange berg stenen lijkt. De cairn van Barnenez.

Het is een grafmonument uit het neolithicum, gebouwd rond 4700 voor onze jaartelling, zo’n tweeduizend jaar voor de oudste Egyptische piramide. Het bestaat uit twee cairns (cairn = kunstmatige stapel stenen die wordt gebruikt als padmarkering, gedenkteken of prehistorisch grafmonument) die tegen elkaar aan zijn gebouwd, in bouwfases honderden jaren uit elkaar, en samen bedekken ze elf grafkamers die je via lange stenen gangen bereikt.

Ouder dan Egypte, gebouwd zonder schrift en zonder metaal, alleen met stenen en mankracht.

Het meest verrassende zit in het uitzicht zelf. De baai die ik nu vanaf de camping zie, met boten en getijden, bestond destijds nog niet in die vorm. De laatste ijstijd was net voorbij en al dat gesmolten ijs moest zich nog over de oceanen verspreiden, waardoor de zeespiegel wereldwijd lager lag. De bouwers stonden waarschijnlijk op een heuvel boven droog vruchtbaar land, niet boven open zee. Het water kwam pas eeuwen later naar hen toe.

En bijna was het monument er zelf niet meer geweest. Het werd in 1807 wel in kaart gebracht, maar nooit beschermd, en in de jaren vijftig gewoon als steengroeve gebruikt. Pas toen een archeoloog in 1954 doorhad dat de afgegraven rotswand de achterkant van een grafkamer was, stopte de sloop en volgde alsnog een restauratie.

Het blijft bijzonder…. Ik keek naar een baai en zie iets tijdloos. Maar die baai bestond nog niet toen de laatste steen op dit graf werd gelegd. Het uitzicht dat ik zo mooi vond, is jonger dan het graf waar ik voor stond.