TWIL #84: Van Engelse Kilt tot Egyptische Doedelzak

Elke zondag deel ik mijn TWIL (This Week I Learned). Hierin schrijf ik een paar dingen op die me die week zijn opgevallen. Een detail in het landschap. Een fragment uit de geschiedenis. Iets dat me even deed stilstaan.

De Engelse kilt

Na mijn reis naar Edinburgh zit ik zo nu en dan nog wat over Schotland te mijmeren. En te bedenken hoe ik daar weer zo snel mogelijk naartoe mag, om deze keer ook eens de Highlands te zien.

Tijdens wat browsen en lezen kwam ik een uitspraak tegen dat de kilt helemaal niet zo Schots is als we denken. Wat!? De kilt zoals wij hem kennen, is namelijk bedacht door een Engelsman.

Niet zomaar een Engelsman ook. Thomas Rawlinson, een Quaker-industrieel uit Lancashire, runde in de jaren 1720 een ijzersmelterij bij Invergarry in de Highlands. Zijn Schotse arbeiders droegen de belted plaid: een enorme lap wollen stof, om het lijf gewikkeld en met een riem vastgezet.

Prachtig. Maar volgens Rawlinson volstrekt onpraktisch voor mannen die de hele dag bij ovens en machines stonden.

Dus knipte hij het ding in tweeën:

• Het bovenstuk liet hij weg
• Het onderstuk liet hij plooien en vastnaaien
• Zo ontstond de feileadh beag, de "kleine kilt"

Praktischer, veiliger, sneller aan te trekken. Een Engelse zakenman herontwierp Schotlands nationale kledingstuk om de productie soepeler te laten lopen. Maar het echt bizarre deel komt pas hierna. Nog geen dertig jaar later wordt diezelfde kilt namelijk gewoon verboden.

Na de mislukte Jacobitische opstand van 1745, toen Bonnie Prince Charlie de Britse troon probeerde te heroveren en bij Culloden een verpletterende nederlaag leed, besloot de Britse regering de Highlands definitief te breken. In 1746 kwam er de Highland Dress Proscription Act. Die maakte het strafbaar om nog kilt, plaid of tartan te dragen, ten noorden van de Highland-lijn.

Uitzondering: soldaten in het Britse leger.

De redenering was even simpel als hard. Highland-kleding was zichtbaar bewijs van clanidentiteit. En clanidentiteit was precies wat de opstand had gevoed. Bijna veertig jaar bleef het verbod van kracht, tot 1782. Een hele generatie groeide op zonder de kleding van hun grootouders.

En dan de clanpatronen, misschien nog wel het mooiste stuk van dit verhaal. Want ook die zijn grotendeels verzonnen, en pas decennia na dat verbod bedacht.

In 1842 publiceerden twee broers die zichzelf de Sobieski Stuarts noemden een boek: Vestiarium Scoticum. Daarin stonden vijfenzeventig "authentieke" clantartans, zogenaamd overgeleverd via een eeuwenoud manuscript.

Een paar losse feiten daarover:

• De broers beweerden kleinzonen van Bonnie Prince Charlie te zijn
• Niemand, ook Sir Walter Scott niet, heeft het manuscript ooit gezien
• Het bleek gewoon niet te bestaan
• De meeste patronen hadden de broers zelf ontworpen

Het kwam precies op het moment dat koningin Victoria verliefd werd op de Highlands en heel Groot-Brittannië in tartan-koorts belandde. Een cultuur die net veertig jaar gedwongen stil had gelegen, kreeg zo een compleet nieuw kostuum aangemeten. En nam het gretig over.

Sommige patronen worden tot op de dag van vandaag als heilig en oeroud beschouwd.

Maar wat is er dan wel echt traditioneel Schots?

Vóór Rawlinson bestond er wel degelijk iets, en dat was wel oer-Schots: de belted plaid, in het Gaelic de féileadh mòr of breacan an fhèilidh.

Wat het was:

• Eén groot stuk wollen stof, soms wel 5 tot 8 meter lang
• Half geplooid en om het middel vastgezet met een riem
• De rest werd over de schouder gedrapeerd, als een soort mantel

Het was dus geen rokje met een riem eronder, maar één geheel: kledingstuk, regenjas en slaapzak ineen. Handig als je buiten leefde en niet elke avond thuiskwam.

Historici plaatsen de vroegste duidelijke bronnen rond 1594. Daarvoor droeg men waarschijnlijk een léine, een lang linnen hemd, met een eenvoudigere wollen mantel eroverheen. De belted plaid groeide daaruit, naarmate wol beter beschikbaar werd en de stukken stof groter konden worden geweven.

Dus wat is er dan echt Schots aan?

• De belted plaid zelf, als kledingvorm: authentiek, eeuwenoud, Highlands
• Het gebruik van geruite, gestreepte wollen stof: ook oud, al niet per se gekoppeld aan één familie
• Het idee dat je je Highland-identiteit droeg: dat gevoel zat er al vóór er een verbod op kwam.

De Egyptische doedelzak

Toen ik over de kilt had gelezen, werd ik wel benieuwd naar de doedelzak. Hoe kwamen die Schotten daar dan eigenlijk aan?

Ook dat blijkt weer een heerlijk avontuur te zijn, zoals je in de titel al hebt ontdekt.

Want de doedelzak, hét geluid van Schotland, het instrument dat je bij elke Highland Games, elke begrafenis en elk toeristenplaatje op de Royal Mile hoort, komt helemaal niet uit Schotland.

Hij komt uit Egypte.

De vroegste sporen dateren van rond 400 voor Christus. Denk niet aan een glimmend, zilverbeslagen instrument, maar aan een simpele leren zak met een rietje erin, gemaakt van hondenhuid en botten. Functioneel, niet fraai.

Er is ook nog een oudere concurrent voor de titel "eerste doedelzak". Uit Anatolië, het huidige Turkije, komt een sculptuur van rond 1000 voor Christus die er verdacht veel op lijkt. Historici zijn het onderling niet eens welke van de twee ouder is.

Het idee erachter is trouwens verrassend logisch. Iedere herderscultuur had toch al:

• Dierenhuiden bij de hand
• Ervaring met blaasinstrumenten
• Veel tijd, in een weiland, met niks anders te doen

Een luchtdichte zak met een rietje erin was dan geen enorme sprong.

Vandaar reisde het instrument gestaag door, richting Europa en zelfs helemaal naar China. Er gaat zelfs een verhaal rond dat de Romeinse keizer Nero er zelf op speelde. Ja, díé Nero, van "Rome brandde terwijl hij vioolspeelde": sommige bronnen zeggen dat het eigenlijk een doedelzak was.

Middeleeuws Europa was er dol op. Frankrijk had zijn versie, Spanje, Duitsland, eigenlijk elk land met herders en een beetje muzikaal talent bouwde zijn eigen doedelzak.

Pas rond de vijftiende eeuw arriveerde het instrument in Schotland. Bijna tweeduizend jaar na de eerste Egyptische leren zak. En dán pakten de Schotten het instrument op en gingen er he-le-maal voor:

• Rond 1500 voegden ze een tweede drone toe
• Rond 1700 een derde
• Daarmee ontstond precies dat volle, doordringende geluid dat we nu kennen

Dus de Schotten hebben de doedelzak niet uitgevonden. Ze hebben hem geadopteerd, twee drones later helemaal naar zich toe getrokken, en er een identiteit omheen gebouwd die inmiddels zo stevig staat dat niemand meer aan Egypte denkt bij het geluid.

Wat me hier vooral vrolijk van word: het is dus eigenlijk een tweeduizend jaar oude wereldreis, met tussenstops bij herders, Romeinse keizers en middeleeuwse hofmuzikanten, die (voor nu) eindigt op een Schotse heuvel.

Cultuur lijkt soms minder op een stamboom en meer op een estafette. Iedereen die de fakkel even vasthoudt, denkt dat hij hem heeft aangestoken.