TWIL #66: Van Verborgen Hoofdkwartier tot Vreemde Objecten

Elke zondag deel ik mijn TWIL (This Week I Learned). Hierin schrijf ik een paar dingen op die me die week zijn opgevallen. Een detail in het landschap. Een fragment uit de geschiedenis. Iets dat me even deed stilstaan.

Hoofdkwartier in het mergel

Afgelopen weekend was ik in Limburg, vanwege de Amstel Gold Race. Met name genoten van de dames, want daarna ging het regenen...

De ochtend van de race maakte ik een wandeling, ergens in de buurt van Maastricht, toen ik een locatie tegenkwam met een naam die nergens op sloeg: "Voormalig NAVO-hoofdkwartier", midden in een heuvel. Thuis ben ik daarna het een en ander gaan uitzoeken.

De Cannerberg, vlak bij de Belgische grens, herbergt een voormalige mergelgroeve die vanaf 1954 door de NAVO in gebruik werd genomen als hoofdkwartier. Maar waarom hier? Drie redenen:

• De NAVO zocht een hoofdkwartier op veilige afstand van de Rijn, een potentiële frontlinie.
• Eerst viel het oog op fort Eben-Emael, even over de grens in België. Maar dat fort was te klein.
• Een mergelgroeve bood iets wat geen enkel gebouw kon: je kunt erin verdwijnen.

De berg had ook al een donkere voorgeschiedenis. Vanaf het voorjaar van 1944 werkten er naar schatting 2000 mensen, merendeels gedwongen via de Arbeitseinsatz, aan een geheime lanceerbasis voor V1-raketten. Door de bevrijding van Maastricht werd die nooit voltooid. De NAVO bouwde tien jaar later voort op wat de Duitsers hadden achtergelaten.

Het complex kreeg een eigen water- en energievoorziening en was ontworpen om bestand te zijn tegen een directe kernexplosie. In totaal acht kilometer aan gangen, met vierhonderd kantoren en gebruiksruimtes.

Om de boel begrijpelijk te houden, werd de centrale gang "Main Street" genoemd, met zijgangen vernoemd naar het NAVO-alfabet: van Alpha Street tot Golf Street. Met eigen huisnummers.

Binnenin was het een kleine stad. Er was een keuken, bars, douches. Overdag waren er zo'n 300 tot 400 militairen actief, bij grote oefeningen tot wel 1000 personen. Nederlanders, Belgen, Britten, Duitsers, Amerikanen, allemaal samen in een kalkstenen berg onder Zuid-Limburg.

Er was wel één praktisch probleem. Zonder extra verwarming was het er dertien graden, met een luchtvochtigheid van soms bijna 98 procent. Als de luchtverversing uitviel, ontstond er letterlijk mist in de gangen. Om die reden droeg niemand binnen wapens: ze zouden gegarandeerd wegroesten.

In 1992 vertrok de NAVO. Toen bleek dat de leidingen geïsoleerd waren met blauw asbest. Het hele complex werd gestript. Wat overbleef zijn de gangen zelf, en een paar ruïnes van kantoren, de operatiekamer, de krachtcentrale.

Wat de Romeinen niet opschreven

Naast het NAVO hoofdkwartier kwam ik afgelopen weekend nog iets tegen. In het Maastrichts museum zag ik plots een bijzonder object: een Romeinse dodecaëder (De naam komt uit het Grieks, waarbij dodeca staat voor twaalf en eder voor vlak)

Een bronzen voorwerp, twaalf vlakken, elk een vijfhoek met een gat erin. Zo'n honderd stuks gevonden. Geen twee zijn identiek.

Niemand weet waarvoor het diende.

Er is geen Romeinse bron die het beschrijft of benoemt. Geen fresco. Geen tekst. Archeologen dateren de objecten tussen de eerste en vierde eeuw na Christus.

Maar hier wordt het interessant: ze duiken bijna uitsluitend op in de noordwestelijke provincies. Gallië, Germanië, Britannia. Niet in Italië zelf, en nooit in het oosten.

Waarom daar? De noordelijke provincies waren geen kopie van Rome. Ze waren een contactzone, een plek waar Romeinse structuren vervlochten raakten met oudere, inheemse gebruiken. Misschien hoort de dodecaëder thuis in die tussenruimte. Niet puur Romeins, niet puur inheems.

Dat verklaart ook waarom hij nergens opgeschreven staat. Als het een gebruik was van de lokale bevolking, iets wat de Romeinse elite niet interessant genoeg vond om te noteren, dan verdwijnt de betekenis gewoon. Samen met de mensen die het wisten.

De theorieën stapelen zich op:

• Een meetinstrument voor afstand of hoogte
• Een kandelaar of ritueel object
• Een kalender om het plantseizoen te bepalen

Geen enkele is bewezen. De gaten variëren per exemplaar, wat een standaardmeetfunctie onwaarschijnlijk maakt. En er is nauwelijks slijtage. Dit zag er niet uit als dagelijks gereedschap.

De dodecaëder is ook niet alleen in zijn raadselachtigheid.

Uit het neolithische Schotland komen de carved stone balls: perfect ronde stenen, soms versierd met geometrische patronen. Vijfhonderd stuks gevonden. Geen gebruikssporen, geen context die iets verklaart.

Dan is er de Nebra-schijf. Een bronzen schijf met gouden voorstellingen van zon, maan en sterren, gevonden in Duitsland, zo'n 3600 jaar oud. Waarschijnlijk astronomisch, maar de details blijven gissen.

Wat me bijblijft: we denken het verleden te kunnen reconstrueren als we maar genoeg puzzelstukjes hebben. Deze objecten zeggen iets anders. Soms was een betekenis zo vanzelfsprekend dat niemand hem opschreef. Zoals een gebruiksaanwijzing die je weggooit omdat je toch al weet hoe het werkt.

En dan staat er duizend jaar later iemand naar te staren, zonder enig idee.
Het object is er nog.
De betekenis niet.