struinsels

Struinsels #95: Van Eikenhakhout tot Brabantse schoen

Knoestige eiken op de Noorderheide leiden naar een vergeten handel: eikenschors van de Veluwe voor de schoenmakers van de Langstraat.

5 min leestijd

Deze week mocht ik weer een paar dagen de Veluwe op, voor wat verkenningen en afspraken. Werk, dus. Maar wel werk met een mooie bijvangst: het was een prima excuus om in Vierhouten te blijven slapen. Zo had ik mijn vrije uurtjes op de heide.

“De Noorderheide,” zei de boswachter met wie ik op pad was. “Daar moet je heen.” Dat liet ik me geen twee keer zeggen.

In de avond zag het er prachtig kleurrijk uit door de ondergaande zon. De ochtend erna was het fris en wit.

De Noorderheide op een koude ochtend.

Aan het eind van die tweede wandeling kwam ik bij de rand van een bos. Daar stonden prachtige eiken. Laag, knoestig en gedraaid, met soms tien stammen tegelijk uit één voet. Sommige leken op een hand die uit de grond steekt.

Ik had eerder gehoord dat hier ergens eikenhakhout moest staan. Dit moest het dus zijn, dacht ik. Thuis ging ik zoeken, en daar vond ik een woord dat ik nog nooit had gehoord: strubben.

Strubben groeiden waar het bos overging in de heide. Daar liepen de schapen elke dag langs, op weg naar de heide en terug. De dieren aten jonge boompjes op en knabbelden aan de takken. Daardoor groeiden de eiken niet recht omhoog, maar laag en breed. En de boeren kwamen er ook met de bijl. Een strub is dus gevormd door het schaap en de boer samen.

Toch bleef de vraag: waarom hakte iemand hier eigenlijk eiken af?

Om de schors. Elke 7 tot 12 jaar, als de stammetjes 7 à 8 centimeter dik waren, werd het hakhout gekapt. De schors werd vermalen tot run, de grondstof voor de leerlooierij. Het kappen en schillen deden rondtrekkende eekschillers. Ze hadden een armoedig bestaan. Er was niet overal altijd genoeg werk, dus trokken ze ver van huis. In Friesland, Drenthe en Overijssel ontvingen boseigenaren de Veluwse eekschillers met open armen. Daar bleven ze wekenlang, tot alle schors van de stammen was.

En waar ging die schors heen? Voor een groot deel naar Brabant, naar de Langstraat. Dat is een rij dorpen tussen Den Bosch en Geertruidenberg, langs één lange straat. Er was stromend water en er waren huiden, en daar kwam eikenschors bij. Rond 1860 stond twee derde van alle Nederlandse looierijen in Noord-Brabant.

Houtsnede van een 16e eeuwse looierij (bron: Archeologie West-Friesland)

De Langstraat was er al vroeg goed in. Zo goed dat de schoenmakers van Leiden in 1742 de regering vroegen om iets te doen tegen de enorme stroom schoenen uit de Langstraat. In 1781 staat in een register dat de meeste mensen in Kaatsheuvel schoenmaker waren.

Leer maken ging toen heel langzaam. Een huid lag anderhalf tot twee jaar met eek in de kuip voordat hij gaar was. Het rook er niet fris. Rottende huiden stonken zo erg dat de ruimtes waar ze lagen soms ver van de looierij werden gebouwd. En er werd niets weggegooid.

Toen veranderde de wereld. Vanaf ongeveer 1870 kwamen er buitenlandse looistoffen, zoals quebracho uit Zuid-Amerika en valonea van de Balkan. Daarmee was een huid in ongeveer een jaar klaar. Rond 1890 was de markt voor Veluwse eek bijna helemaal verdwenen. Alleen in de Tweede Wereldoorlog was er nog even vraag, omdat looistof toen schaars was. In die jaren maakten de schoenmakers in de Langstraat zelfs schoenen van hout, rubber, textiel en papier.

In de jaren zestig en zeventig ging de leer- en schoenindustrie van de Langstraat ten onder, door concurrentie uit lagelonenlanden.

De looierijen zijn weg, maar op de Veluwe staan nog wel de eikjes waar het ooit mee begon.